سخن اذا متّ است . « لَسَوْفَ » اين لام ، لام مجازاة است و معارضه نه لام تأكيد ، و انسان درين آية ابىّ بن خلف الجمحى است كه بعث را منكر بود و اين سخن بر سبيل استهزاء و تكذيب گفت . استخوان ريزيده پاره‌اى بر دست نهاد و ريزه ريزه ميكرد و مىگفت : يزعم لكم محمدا انّا نبعث بعد ما نموت . محمّد ( ص ) مىگويد كه پس از آنكه بميريم ما را زنده خواهند كرد ، همانست كه جاى ديگر گفت : « مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ » ربّ العزّة او را جواب داد و بر وى حجّت آورد كه : « أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ » مخفف بر قراءت مدنى و شامى و عاصم . ميگويد ياد نمىدارد مردم « أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ » . بر قراءت باقى « أ و لا يذّكر الانسان » بتشديد ، اصله يتذكر ، فاندرج التاء فى الذّال . ميگويد نينديشد و در ياد نياورد ابى خلف كه ما او را نخست بيافريديم و خود هيچيز نبود ، آن كس كه بر نشأت اولى قادر بود بر نشأت اخرى هم قادر باشد ، همانست كه گفت : « وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ » جاى ديگر گفت : « قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ » . قوله : « وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً » دليل على انّ المعدوم ليس بشيء فى حال عدمه . آن گه ربّ العزّة سوگند ياد كرد كه بر انگيزم اين كافران را روز قيامت ناچار با شياطين ، كه همسر « 1 » و همراه ايشانند ، هر كافرى با شيطان خود در يك سلسله بسته و حاضر كرده ، اينست كه اللَّه تعالى گفت . « فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ » اى - لنجمعنّهم فى المعاد و الشياطين . اين واو بمعنى مع است اى - لنحشرنّهم مع الشياطين ، و هم قرناؤهم الّذين اضلوهم . « ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا » اى - حبسوا حولها فأحدقوا بها جثيا على ركبهم حتّى يدفعوا فيها الاوّل فالاوّل . آن كافران را همه گردن بسته و بزانوها در نشسته گرد دوزخ در نشانند ، همه بهم آرند ، و آن گه الاول فالاوّل بدوزخ مىاندازند . « جِثِيًّا » اى - جاثية على ركبهم . و قيل جماعات جماعات جمع جثوة .

--> ( 1 ) - نسخة الف : هام‌سر و هام‌راه